پرت کردن اسباب بازی در کودکان چه علتی دارد و چطور باید برخورد کنیم؟
پرت کردن اسباب بازی همیشه از روی عصبانیت نیست. کودکی که ماشینش را چند بار از روی میز می‌اندازد، ممکن است در حال کشف نتیجه کارش باشد؛ اما کودکی که هنگام مخالفت والدین عروسکش را به سمت آن‌ها پرتاب می‌کند، احتمالاً با احساس متفاوتی روبه‌روست. تشخیص این تفاوت، اولین قدم برای انتخاب واکنش مناسب است.
برای مدیریت پرت کردن اسباب بازی، ابتدا باید از آسیب دیدن کودک و اطرافیان جلوگیری کنید، سپس علت احتمالی رفتار را بشناسید و روش درست استفاده از وسایل را آموزش دهید. در بسیاری از موقعیت‌ها، یک قانون کوتاه و مثبت همراه با واکنش آرام و ثابت، از تذکرهای مکرر مؤثرتر است.
چرا کودک یک‌ساله وسایلش را پرت می‌کند؟
علت پرت کردن اسباب بازی در کودکان چیست؟
پیش از آنکه پرتاب وسایل را نشانه پرخاشگری یا لجبازی بدانیم، باید به سن کودک، موقعیت و اتفاقی که درست قبل از رفتار رخ داده توجه کنیم.
کشف رابطه علت و معلول
در سال‌های ابتدایی زندگی، کودک با انداختن و پرتاب کردن اشیا درباره محیط اطرافش یاد می‌گیرد.
وقتی یک مکعب روی زمین می‌افتد، صدا تولید می‌کند. توپ می‌پرد و ماشین اسباب‌بازی ممکن است روی زمین حرکت کند. کودک با تکرار این رفتارها متوجه می‌شود که عمل او نتیجه‌ای قابل مشاهده دارد.
بنابراین پرتاب کردن اشیا در بعضی سنین و موقعیت‌ها می‌تواند بخشی از بازی اکتشافی باشد. البته طبیعی بودن کنجکاوی به این معنا نیست که پرتاب وسایل سنگین یا خطرناک مجاز است.
ناتوانی در بیان احساسات
گاهی کودک هنوز نمی‌تواند بگوید «عصبانی‌ام»، «نمی‌خواهم بازی تمام شود» یا «از اینکه اسباب‌بازی‌ام را گرفتی ناراحتم».
در چنین شرایطی، ممکن است احساس خود را با گریه، فریاد یا پرت کردن وسایل نشان دهد.
در این موقعیت، والدین باید هم احساس کودک را جدی بگیرند و هم مرز رفتاری را حفظ کنند. پذیرفتن عصبانیت کودک به معنای پذیرفتن پرتاب کردن وسایل به سمت دیگران نیست.
جلب توجه والدین
گاهی کودک متوجه می‌شود که با پرتاب کردن وسیله، والدین فوراً به او توجه می‌کنند؛ حتی اگر این توجه به شکل داد زدن یا سرزنش باشد.
در بخش «رابطه مقدم بر ضابطه» کتاب دکتر زمان وزیری، بر اهمیت وقت مفید و باکیفیت والدین با فرزند تأکید شده است. این بخش یادآوری می‌کند که حضور فیزیکی در کنار کودک، همیشه به معنای برقراری ارتباط مؤثر نیست.
البته نباید هر بار پرت کردن اسباب بازی را به کمبود توجه نسبت داد. برای شناخت علت، لازم است الگوی رفتار کودک در موقعیت‌های مختلف بررسی شود.
خستگی، گرسنگی یا تحریک بیش از حد
بعضی کودکان زمانی که خسته‌اند یا مدت زیادی در محیطی شلوغ قرار گرفته‌اند، تحمل کمتری در برابر ناکامی نشان می‌دهند.
اگر پرتاب وسایل بیشتر در پایان روز، پیش از غذا یا هنگام شلوغی اتفاق می‌افتد، بهتر است شرایط جسمی و محیطی کودک را هم بررسی کنید.
تقلید از دیگران
کودکان رفتار بزرگسالان، خواهر و برادر و همسالان را مشاهده می‌کنند.
اگر کودک ببیند که هنگام عصبانیت اشیا با شدت روی میز گذاشته می‌شوند یا وسایل به اطراف پرتاب می‌شوند، ممکن است این رفتار را تکرار کند.
به همین دلیل، آموزش رفتار مناسب فقط با دستور دادن انجام نمی‌شود؛ شیوه برخورد والدین با خشم نیز اهمیت دارد.
فرزندتان فقط موقع خواب یادش می‌افتد با شما حرف بزند یا بی‌قراری کند؟
کودکانی که در طول روز احساس دیده‌شدن عمیق را تجربه نمی‌کنند، شب‌ها خواب را به گروگان می‌گیرند تا حتی با عصبانیت شما توجه کسب کنند!
آیا باید اسباب‌بازی را از کودک بگیریم؟
هنگام پرت کردن اسباب بازی چه واکنشی نشان دهیم؟
در لحظه وقوع رفتار، هدف اصلی این نیست که کودک را درباره تمام قوانین تربیتی قانع کنیم. ابتدا باید موقعیت را ایمن کنیم و پیام کوتاهی بدهیم.
ابتدا ایمنی را برقرار کنید
اگر کودک وسیله‌ای سنگین، تیز یا خطرناک در دست دارد، با آرامش آن را از دسترس خارج کنید.
اگر اسباب‌بازی به سمت کودک دیگری پرتاب می‌شود، فاصله ایجاد کنید و از فردی که ممکن است آسیب ببیند محافظت کنید.
در این شرایط، ایمنی بر توضیح طولانی یا بحث درباره دلیل رفتار اولویت دارد.
با جمله‌ای کوتاه رفتار را متوقف کنید
به‌جای فریاد زدن یا تکرار چند دستور، می‌توانید بگویید:
«ماشین رو به طرف آدم‌ها پرت نمی‌کنیم. ماشین روی زمین حرکت می‌کنه.»
یا:
«این مکعب سفته. می‌ذاریمش روی زمین.»
لحن شما بهتر است آرام، قاطع و متناسب با سن کودک باشد.
احساس کودک را نام‌گذاری کنید
اگر کودک عصبانی است، می‌توانید بگویید:
«می‌بینم ناراحتی چون بازی تموم شده.»
سپس مرز رفتاری را یادآوری کنید:
«می‌تونی ناراحت باشی، اما نمی‌ذارم اسباب‌بازی رو به کسی پرت کنی.»
این دو پیام در کنار هم مهم‌اند. کودک یاد می‌گیرد که احساساتش پذیرفتنی هستند، اما برای ابراز آن‌ها باید روش ایمن‌تری پیدا کند.
در صورت نیاز بازی را موقتاً متوقف کنید
اگر کودک پس از یادآوری کوتاه همچنان وسیله خطرناکی را پرتاب می‌کند، می‌توانید همان اسباب‌بازی را برای مدت کوتاهی کنار بگذارید.
برای مثال:
«فعلاً ماشین رو کنار می‌ذارم تا کسی آسیب نبینه. وقتی آماده بودی روی زمین باهاش بازی کنی، دوباره امتحان می‌کنیم.»
این واکنش باید به رفتار و ایمنی مربوط باشد، نه به تحقیر یا تنبیه طولانی‌مدت کودک.
نقش قوانین مثبت در جلوگیری از پرتاب وسایل
یکی از کاربردی‌ترین بخش‌های فصل قانون‌گذاری کتاب دکتر زمان وزیری، توضیح تفاوت قانون مثبت و منفی است.
در صفحه ۲۱۲ کتاب، برای موضوع پرت کردن وسایل، به‌جای تمرکز صرف بر ممنوعیت پرتاب کردن، رفتار جایگزین معرفی می‌شود؛ یعنی وسایل باید آرام سر جای خود قرار بگیرند.
این تفاوت ظاهراً کوچک، در عمل اهمیت زیادی دارد.
وقتی به کودک می‌گوییم «پرت نکن»، فقط مشخص می‌کنیم چه کاری ممنوع است. اما وقتی می‌گوییم «ماشین رو آروم روی زمین بذار»، رفتاری را آموزش می‌دهیم که انتظار داریم انجام دهد.
قانون مثبت نباید مبهم باشد. جمله‌هایی مثل «بچه خوبی باش» یا «درست رفتار کن» ممکن است برای کودک معنای روشنی نداشته باشند.
بهتر است قانون دقیقاً به موقعیت اشاره کند:
ماشین‌ها را روی زمین حرکت می‌دهیم.
مکعب‌ها را آرام داخل جعبه می‌گذاریم.
توپ نرم را در فضای مشخص پرتاب می‌کنیم.
قانون باید کوتاه، قابل فهم و متناسب با توانایی کودک باشد.
۸ روش کاربردی برای کاهش پرت کردن اسباب بازی
۱. زمان و علت رفتار را شناسایی کنید
برای چند روز به این موضوع توجه کنید که کودک چه زمانی وسایل را پرت می‌کند.
آیا این رفتار هنگام عصبانیت رخ می‌دهد؟ وقتی کسی اسباب‌بازی‌اش را می‌گیرد؟ زمانی که تنهاست؟ یا وقتی مشغول آزمایش کردن وسایل است؟
شناخت موقعیت به شما کمک می‌کند واکنش مناسب‌تری انتخاب کنید.
۲. رفتار جایگزین را عملاً نشان دهید
گاهی کودک با شنیدن دستور متوجه نمی‌شود چه کاری باید انجام دهد.
کنار او بنشینید، ماشین را آرام روی زمین حرکت دهید و بگویید:
«ببین، ماشین این‌جوری حرکت می‌کنه.»
سپس از او بخواهید همان کار را امتحان کند.
آموزش عملی، به‌خصوص برای کودکان کوچک‌تر، می‌تواند از توضیح‌های طولانی قابل فهم‌تر باشد.
۳. فرصت پرتاب کردن ایمن ایجاد کنید
اگر کودک به انداختن و پرتاب کردن اشیا علاقه دارد، لازم نیست تمام این فعالیت‌ها ممنوع شوند.
می‌توانید توپ‌های نرم، کیسه‌های پارچه‌ای سبک یا وسایل مناسب سن کودک را برای پرتاب به سمت یک سبد مشخص در اختیارش بگذارید.
به او توضیح دهید:
«توپ نرم رو می‌تونیم توی سبد بندازیم، اما ماشین رو پرت نمی‌کنیم.»
در این حالت، کودک راه مناسبی برای تجربه حرکت و پرتاب کردن پیدا می‌کند.
۴. روش بیان عصبانیت را آموزش دهید
وقتی کودک آرام است، درباره احساسات با او صحبت کنید.
می‌توانید از عروسک‌ها کمک بگیرید و موقعیتی را نمایش دهید که یکی از آن‌ها ناراحت شده است.
سپس از کودک بپرسید:
«به‌جای پرت کردن وسیله، عروسک چه کاری می‌تونه انجام بده؟»
بسته به سن کودک، می‌توانید گفتن «عصبانی‌ام»، درخواست کمک یا فاصله گرفتن کوتاه از موقعیت را تمرین کنید.
۵. به رفتار مناسب توجه مثبت نشان دهید
اگر کودک معمولاً اسباب‌بازی‌هایش را پرت می‌کند، فقط زمان وقوع رفتار نامناسب به او توجه نکنید.
وقتی وسیله‌ای را آرام روی زمین می‌گذارد، همان لحظه بگویید:
«دیدم ماشین رو آروم گذاشتی. این‌طوری بازی امن‌تره.»
این نوع توجه مثبت به کودک نشان می‌دهد که رفتار مناسب او نیز دیده می‌شود.
۶. قانون را در زمان آرامش تمرین کنید
هنگام عصبانیت شدید، کودک ممکن است آمادگی شنیدن توضیحات طولانی را نداشته باشد.
بهتر است قوانین اصلی بازی را زمانی آموزش دهید که آرام است. می‌توانید چند دقیقه با هم بازی کنید و روش درست استفاده از وسایل را نشان دهید.
تمرین کوتاه و تکرارشونده، معمولاً از یک گفت‌وگوی طولانی پس از دعوا کاربردی‌تر است.
۷. واکنش والدین را هماهنگ کنید
اگر یک نفر پرتاب کردن وسایل را نادیده بگیرد و دیگری با عصبانیت شدید واکنش نشان دهد، ممکن است کودک در فهم قانون دچار سردرگمی شود.
در فصل قانون‌گذاری کتاب دکتر وزیری، هماهنگی والدین و یکسان بودن رفتار آن‌ها در اجرای قوانین از اصول مهم معرفی شده است.
بهتر است بزرگسالان خانواده درباره چند قانون اصلی توافق کنند و هنگام اجرای آن‌ها تا حد امکان واکنشی ثابت داشته باشند.
۸. تعداد قوانین را محدود نگه دارید
کودک کم‌سن نمی‌تواند مجموعه بزرگی از دستورها را به‌خاطر بسپارد.
به‌جای تعیین ده‌ها قانون برای بازی، می‌توانید از دو یا سه اصل شروع کنید:
«وسایل سخت را پرت نمی‌کنیم.»
«برای پرتاب کردن از توپ نرم استفاده می‌کنیم.»
«بعد از بازی، وسایل را سر جایشان می‌گذاریم.»
پس از اینکه کودک این قوانین را یاد گرفت، می‌توان متناسب با رشد او مسئولیت‌های بیشتری اضافه کرد.
حتماً باید ساعت‌ها کنار تختش بنشینید یا دستش را بگیرید تا چشمانش گرم شود؟
وابستگی افراطی به حضور فیزیکی والد هنگام خواب، مانع از رشد مهارت «خودآرام‌بخشی» کودک می‌شود و زمینه اضطراب پنهان را ایجاد می‌کند.
آیا بی‌توجهی به پرتاب کردن وسایل روش مناسبی است؟
چه رفتارهایی ممکن است پرتاب کردن وسایل را بیشتر کند؟
داد زدن و واکنش شدید
اگر هر بار پرتاب کردن یک وسیله با واکنش طولانی و هیجانی همراه شود، ممکن است ناخواسته توجه زیادی به همان رفتار داده شود.
البته رفتار خطرناک را نباید نادیده گرفت. تفاوت مهمی میان حفظ ایمنی و وارد شدن به بحث طولانی وجود دارد.
نسبت دادن رفتار به شخصیت کودک
جمله‌هایی مثل «تو خیلی خرابکاری» یا «همیشه عصبانی هستی» به کودک کمک نمی‌کنند بفهمد چه رفتاری باید تغییر کند.
بهتر است درباره عمل مشخص صحبت کنید:
«پرت کردن این ماشین ممکنه به کسی آسیب بزنه.»
تنبیه نامرتبط
محروم کردن طولانی‌مدت کودک از تمام اسباب‌بازی‌هایش به دلیل یک بار پرتاب کردن وسیله، ممکن است ارتباط روشنی با رفتار نداشته باشد.
واکنش مناسب باید متناسب، قابل فهم و مرتبط با همان موقعیت باشد.
انتظار کنترل کامل هیجان از کودک خردسال
خودتنظیمی هیجانی به‌تدریج رشد می‌کند. کودکی که هنوز در شناخت و بیان احساسات مشکل دارد، ممکن است برای کنترل رفتارش به کمک بیشتری نیاز داشته باشد.
بنابراین باید میان آموزش قانون و انتظار غیرواقع‌بینانه از کودک تفاوت قائل شد.
آیا پرت کردن اسباب بازی نشانه پرخاشگری است؟
پرت کردن اسباب بازی به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره پرخاشگری کافی نیست.
سن کودک، شدت رفتار، هدف پرتاب، تعداد دفعات و شرایط وقوع آن اهمیت دارند.
برای مثال، کودکی که از روی کنجکاوی توپ را بارها به زمین می‌اندازد، لزوماً همان انگیزه کودکی را ندارد که هنگام خشم، وسایل سنگین را به سمت دیگران پرتاب می‌کند.
اگر رفتار پرتاب کردن مکرر، شدید یا همراه با آسیب به خود و دیگران است، یا با مشکلات جدی دیگری در تنظیم هیجان همراه شده، بهتر است از روانشناس کودک یا متخصص مناسب کمک بگیرید.
جمع‌بندی
پرت کردن اسباب بازی ممکن است از کنجکاوی، ناراحتی، دشواری در بیان احساسات یا عوامل دیگری ناشی شود. بنابراین یک واکنش ثابت برای تمام موقعیت‌ها مناسب نیست.
آنچه اهمیت دارد، حفظ ایمنی، شناخت علت احتمالی رفتار و آموزش روش جایگزین است. وقتی کودک می‌فهمد با اسباب‌بازی‌ها چگونه باید رفتار کند و والدین نیز قانون را آرام و پیوسته اجرا می‌کنند، فرصت بیشتری برای یادگیری رفتار مناسب خواهد داشت.
نویسنده: زهرا صفائی Zahra Safaei
🚨 آیا اجرای قوانین خانه برایتان به بحث، مقاومت یا تسلیم‌شدن ختم می‌شود؟
یک پاسخ