به اشتراک گذاشتن اسباب بازی را چطور به کودک آموزش دهیم؟
به اشتراک گذاشتن اسباب بازی برای کودکی که ماشین محبوبش را محکم در آغوش گرفته و حاضر نیست آن را به دوستش بدهد، همیشه آسان نیست. شاید شما هم در مهمانی یا پارک با چنین موقعیتی روبه‌رو شده باشید و برای جلوگیری از دعوا، از فرزندتان خواسته باشید فوراً وسیله‌اش را به کودک دیگر بدهد. اما آیا این کار واقعاً مشارکت را به او یاد می‌دهد؟
آموزش به اشتراک گذاشتن اسباب بازی بهتر است از شناخت سن و توانایی کودک شروع شود. کودکان به‌تدریج یاد می‌گیرند نوبت را رعایت کنند، خواسته دیگران را در نظر بگیرند و در بازی همکاری داشته باشند. والدین می‌توانند با الگوسازی، بازی‌های نوبتی و قوانین منصفانه، این مهارت را تقویت کنند؛ بدون اینکه کودک را مجبور کنند تمام وسایل شخصی‌اش را در اختیار دیگران بگذارد.
چرا کودک دوساله اسباب‌بازی‌هایش را به دیگران نمی‌دهد؟
چرا به اشتراک گذاشتن اسباب بازی برای کودک سخت است؟
وقتی کودک حاضر نیست اسباب‌بازی‌اش را به دیگری بدهد، ممکن است بزرگسالان او را خودخواه یا لجباز بدانند. بااین‌حال، این رفتار همیشه نشانه مشکل تربیتی نیست.
مهارت به اشتراک گذاشتن بخشی از رشد اجتماعی کودک است و مانند بسیاری از مهارت‌های دیگر، به زمان و تمرین نیاز دارد.
کودک هنوز مفهوم مالکیت را یاد می‌گیرد
در سال‌های ابتدایی زندگی، کودکان به‌تدریج متوجه تفاوت میان «مال من» و «مال دیگران» می‌شوند.
وقتی کودک می‌گوید «این مال منه»، ممکن است در حال بیان احساس مالکیت و استقلال خود باشد. این رفتار لزوماً به معنای بی‌توجهی به دیگران نیست.
اگر والدین بدون توضیح، وسیله مورد علاقه کودک را از دستش بگیرند و به فرد دیگری بدهند، ممکن است احساس کند مالکیت او نادیده گرفته شده است.
بهتر است ابتدا این احساس را به رسمیت بشناسید و سپس درباره رعایت نوبت صحبت کنید.
کودک هنوز درک کاملی از احساسات دیگران ندارد
برای به اشتراک گذاشتن وسایل، کودک باید تا حدی بتواند خواسته فرد مقابل را درک کند.
این توانایی به‌تدریج رشد می‌کند. کودک خردسال ممکن است فقط متوجه خواسته خودش باشد و هنوز نتواند به‌راحتی تصور کند که دوستش هم مشتاق بازی با همان وسیله است.
به همین دلیل، انتظار همکاری کامل از کودکان کم‌سن واقع‌بینانه نیست.
کودک می‌ترسد اسباب‌بازی‌اش را پس نگیرد
گاهی کودک از دادن وسیله به دیگری خودداری می‌کند، چون مطمئن نیست دوباره آن را پس خواهد گرفت.
در چنین شرایطی، جمله‌ای مانند «فقط چند دقیقه نوبت دوستته، بعد دوباره نوبت تو می‌شه» می‌تواند به روشن شدن موقعیت کمک کند.
البته وعده والدین باید عملی باشد. اگر کودک بارها تجربه کند که وسیله‌اش پس داده نمی‌شود، ممکن است در موقعیت‌های بعدی مقاومت بیشتری نشان دهد.
کودک هنوز نوبت گرفتن را تمرین نکرده است
رعایت نوبت نیازمند صبر کردن، تحمل ناکامی و توجه به قواعد بازی است.
کودکی که این مهارت‌ها را تازه یاد می‌گیرد، ممکن است هنگام انتظار ناراحت شود یا برای گرفتن وسیله عجله کند.
بنابراین به‌جای سرزنش، بهتر است موقعیت‌هایی برای تمرین تدریجی نوبت گرفتن فراهم کنیم.
فرزندتان فقط موقع خواب یادش می‌افتد با شما حرف بزند یا بی‌قراری کند؟
کودکانی که در طول روز احساس دیده‌شدن عمیق را تجربه نمی‌کنند، شب‌ها خواب را به گروگان می‌گیرند تا حتی با عصبانیت شما توجه کسب کنند!
آیا باید کودک را مجبور کنیم اسباب‌بازی‌اش را به دوستش بدهد؟
آموزش مشارکت به کودک از چه سنی مناسب است؟
آموزش مشارکت می‌تواند از بازی‌های ساده و کوتاه در سال‌های ابتدایی زندگی شروع شود؛ اما نباید انتظار داشت کودک خردسال مانند یک بزرگسال مفهوم تقسیم کردن وسایل را درک کند.
در حدود یک تا دو سالگی، بسیاری از کودکان بیشتر بر خواسته‌های فوری خود تمرکز دارند. در این دوره، والدین می‌توانند مفهوم نوبت را با فعالیت‌های بسیار ساده معرفی کنند.
با نزدیک شدن به سه‌سالگی و در سال‌های پیش‌دبستانی، توانایی همکاری و رعایت نوبت معمولاً بیشتر می‌شود؛ هرچند اختلاف بر سر اسباب‌بازی همچنان طبیعی است.
این روند برای همه کودکان یکسان نیست. رشد زبانی، تجربه بازی با همسالان، خلق‌وخو و شرایط محیطی نیز اهمیت دارند.
در کتاب دکتر زمان وزیری، رعایت نوبت در بازی به‌عنوان نمونه‌ای از قوانین تقویت‌کننده مهارت‌های اجتماعی مطرح شده است. این مثال نشان می‌دهد که بازی می‌تواند فرصتی برای یادگیری رفتارهای اجتماعی باشد.
تفاوت به اشتراک گذاشتن اسباب بازی با رعایت نوبت چیست؟
این دو مفهوم به یکدیگر مرتبط‌اند، اما دقیقاً یکسان نیستند.
به اشتراک گذاشتن یعنی کودک یاد بگیرد در شرایط مناسب، امکان استفاده دیگران از وسایل یا منابع مشترک را نیز در نظر بگیرد.
رعایت نوبت یعنی افراد به‌ترتیب از یک وسیله استفاده کنند یا در یک فعالیت مشارکت داشته باشند.
برای کودک خردسال، رعایت نوبت معمولاً نقطه شروع قابل فهم‌تری است.
برای مثال، اگر دو کودک یک کامیون اسباب‌بازی را می‌خواهند، می‌توانند به نوبت با آن بازی کنند. لازم نیست هر دو در یک لحظه وسیله را در دست داشته باشند.
همچنین باید میان وسایل شخصی و وسایل مشترک تفاوت گذاشت. کودکی که نمی‌خواهد عروسک بسیار محبوبش را به دیگران بدهد، لزوماً در یادگیری همکاری مشکل ندارد.
۸ راهکار برای آموزش به اشتراک گذاشتن اسباب بازی
۱. از بازی‌های دونفره ساده شروع کنید
برای شروع، نیازی به حضور چند کودک یا اسباب‌بازی‌های متعدد نیست.
می‌توانید همراه فرزندتان روی زمین بنشینید و یک توپ نرم را به‌آرامی به سمت یکدیگر حرکت دهید.
هر بار بگویید:
«الان نوبت منه.»
«حالا نوبت توئه.»
این بازی‌های نوبتی به کودک کمک می‌کنند مفهوم انتظار و جابه‌جایی نوبت را در فضایی آرام تجربه کند.
با افزایش توانایی کودک، می‌توانید بازی‌های دیگری مانند ساختن برج با مکعب‌ها را امتحان کنید؛ یک قطعه شما بگذارید و قطعه بعدی را کودک.
۲. مالکیت کودک را به رسمیت بشناسید
اگر کودک اسباب‌بازی شخصی‌اش را دوست دارد، بهتر است این علاقه را نادیده نگیرید.
می‌توانید بگویید:
«می‌دونم این ماشین رو خیلی دوست داری و دوست نداری کسی بدون اجازه برداردش.»
سپس درباره شرایط بازی صحبت کنید.
این رویکرد به کودک نشان می‌دهد که احترام گذاشتن به دیگران، به معنای نادیده گرفتن حق او نیست.
۳. پیش از مهمانی درباره اسباب‌بازی‌ها توافق کنید
اگر قرار است کودکان دیگری به خانه شما بیایند، بهتر است پیش از ورود مهمان‌ها درباره وسایل بازی صحبت کنید.
می‌توانید از فرزندتان بخواهید چند وسیله را برای بازی مشترک انتخاب کند.
اگر اسباب‌بازی خاصی برایش اهمیت زیادی دارد و نمی‌خواهد کسی از آن استفاده کند، می‌توان آن را پیش از مهمانی در محل دیگری نگه داشت.
این کار به معنای تشویق کودک به خودخواهی نیست؛ بلکه فرصتی برای آموزش تفاوت میان وسایل شخصی و مشترک فراهم می‌کند.
۴. قوانین بازی را مثبت و روشن بیان کنید
در فصل قانون‌گذاری کتاب دکتر وزیری، تأکید شده که قوانین باید مثبت، مشخص و قابل فهم باشند.
برای مثال، به‌جای گفتن «سر اسباب‌بازی دعوا نکنید»، می‌توانید بگویید:
«هر کسی با ماشین بازی می‌کنه، بعد نوبت نفر بعدیه.»
یا:
«قبل از برداشتن وسیله دوستت، ازش اجازه می‌گیریم.»
این جمله‌ها رفتار مورد انتظار را روشن می‌کنند.
برای کودکان کم‌سن، بهتر است تعداد قوانین محدود باشد تا بتوانند آن‌ها را به‌خاطر بسپارند.
۵. زمان انتظار را قابل پیش‌بینی کنید
یکی از دلایل ناراحتی کودکان هنگام رعایت نوبت، نامشخص بودن زمان انتظار است.
اگر لازم است دو کودک به نوبت از وسیله‌ای استفاده کنند، می‌توانید از یک زمان‌سنج دیداری یا نشانه ساده کمک بگیرید.
برای مثال:
«وقتی زمان‌سنج تموم شد، نوبت عوض می‌شه.»
مدت هر نوبت باید با سن کودک و نوع فعالیت متناسب باشد.
البته همیشه لازم نیست بازی کودک را در زمان مشخصی قطع کنید. اگر امکان دارد، می‌توانید اجازه دهید فعالیتش را به پایان برساند و سپس وسیله را در اختیار کودک دیگر قرار دهد.
۶. خودتان الگوی مشارکت باشید
کودکان از مشاهده رفتار بزرگسالان یاد می‌گیرند.
وقتی وسیله‌ای را به یکی از اعضای خانواده می‌دهید، می‌توانید به زبان ساده توضیح دهید:
«من کارم با این مداد تموم شد، حالا می‌دم به تو استفاده کنی.»
یا هنگام بازی بگویید:
«تو اول انتخاب کن، بعد من انتخاب می‌کنم.»
هدف این نیست که هر رفتار ساده‌ای را به یک درس طولانی تبدیل کنید. کافی است کودک در زندگی روزمره نمونه‌هایی از همکاری و احترام متقابل ببیند.
۷. کودک را در تعیین قوانین مشارکت دهید
در کتاب دکتر زمان وزیری، مشارکت کودک در تصمیم‌گیری درباره قوانین متناسب با سن او مطرح شده است.
برای مثال، می‌توانید از کودک پیش‌دبستانی بپرسید:
«وقتی هر دو یک اسباب‌بازی رو می‌خواید، چه کار کنیم که نوبت هر دوتون بشه؟»
ممکن است کودک پیشنهاد کند ابتدا یک نفر بازی کند و سپس وسیله را عوض کنند.
اگر پیشنهاد او منصفانه و قابل اجراست، می‌توانید آن را امتحان کنید.
این مشارکت به کودک فرصت می‌دهد درباره راه‌حل فکر کند و فقط دریافت‌کننده دستور نباشد.
۸. رفتارهای مشارکتی را مشخص تشویق کنید
وقتی کودک داوطلبانه وسیله‌ای را در اختیار دوستش می‌گذارد یا منتظر نوبتش می‌ماند، آن رفتار را ببینید.
به‌جای گفتن «آفرین، بچه خوبی هستی»، بگویید:
«دیدم صبر کردی تا نوبتت بشه. ممنون که قانون بازی رو رعایت کردی.»
این نوع تشویق به کودک کمک می‌کند بداند کدام رفتار او مناسب بوده است.
البته نباید محبت والدین به همکاری کودک مشروط شود. حتی زمانی که اشتباه می‌کند یا هنوز مهارتی را یاد نگرفته، به رابطه‌ای امن و محترمانه نیاز دارد.
وقتی کودک اسباب بازی‌اش را به دیگران نمی‌دهد چه کنیم؟
فرض کنید فرزندتان در پارک مشغول بازی با یک بیلچه است. کودک دیگری نزدیک می‌شود و همان وسیله را می‌خواهد، اما فرزندتان آن را محکم نگه می‌دارد.
در این موقعیت، بهتر است بلافاصله وسیله را از دست او نگیرید.
ابتدا موقعیت را توضیح دهید:
«تو الان داری با بیلچه بازی می‌کنی و دوستت هم می‌خواد ازش استفاده کنه.»
سپس راه‌حل پیشنهاد کنید:
«وقتی کارت تموم شد، می‌تونه نوبت اون باشه. تا اون موقع می‌تونیم یه وسیله دیگه پیدا کنیم.»
اگر وسیله متعلق به فضای عمومی است و قانون مشخصی برای استفاده مشترک وجود دارد، لازم است همان قانون به‌طور منصفانه برای همه اجرا شود.
اما اگر وسیله شخصی کودک است، بهتر است حق مالکیت او نیز در نظر گرفته شود.
هدف آموزش این نیست که کودک تحت فشار اجتماعی هر چیزی را فوراً واگذار کند؛ هدف این است که به‌تدریج همکاری، رعایت نوبت و احترام به حقوق دیگران را یاد بگیرد.
آیا مجبور کردن کودک به تقسیم اسباب بازی کار درستی است؟
وادار کردن کودک به دادن وسیله محبوبش ممکن است در همان لحظه اختلاف را تمام کند، اما لزوماً مهارت مشارکت را آموزش نمی‌دهد.
برای یادگیری واقعی، کودک باید فرصت تمرین، مشاهده الگو و تجربه راه‌حل‌های منصفانه داشته باشد.
بهتر است والدین میان سه موقعیت تفاوت بگذارند:
وسیله شخصی کودک: می‌توان درباره مشارکت صحبت کرد، اما لازم نیست کودک مجبور شود تمام وسایل شخصی‌اش را واگذار کند.
وسیله مشترک خانواده: قوانین استفاده از آن باید از قبل روشن باشد.
وسیله متعلق به کودک دیگر: فرزند شما باید یاد بگیرد بدون اجازه آن را برندارد و برای نوبت خود صبر کند.
حتماً باید ساعت‌ها کنار تختش بنشینید یا دستش را بگیرید تا چشمانش گرم شود؟
وابستگی افراطی به حضور فیزیکی والد هنگام خواب، مانع از رشد مهارت «خودآرام‌بخشی» کودک می‌شود و زمینه اضطراب پنهان را ایجاد می‌کند.
چطور به کودک نوبت گرفتن را یاد بدهیم؟
هنگام دعوای دو کودک بر سر اسباب بازی چگونه برخورد کنیم؟
اختلاف بر سر وسایل بازی، فرصتی برای تمرین حل مسئله است؛ البته به شرط آنکه بزرگسالان ابتدا ایمنی را حفظ کنند.
اگر کودکان یکدیگر را هل می‌دهند یا می‌زنند، رفتار آسیب‌زا را متوقف کنید.
سپس بدون قضاوت عجولانه، موقعیت را توضیح دهید:
«هر دوتون این ماشین رو می‌خواید.»
بعد از آن، به کودکان کمک کنید راه‌حلی متناسب با سنشان پیدا کنند.
برای کودکان کوچک‌تر، ممکن است لازم باشد بزرگسال راه‌حل مشخصی پیشنهاد دهد. کودکان بزرگ‌تر می‌توانند در انتخاب ترتیب نوبت یا فعالیت جایگزین مشارکت کنند.
از برچسب‌هایی مانند «خودخواه» یا «بچه بد» استفاده نکنید. بهتر است درباره رفتار و قانون صحبت شود، نه شخصیت کودک.
اشتباهات رایج والدین در آموزش مشارکت
مجبور کردن کودک به بخشیدن وسیله محبوبش
به اشتراک گذاشتن با بخشیدن یا واگذار کردن دائمی وسیله متفاوت است. کودک باید بداند که رعایت نوبت لزوماً به معنای از دست دادن اسباب‌بازی نیست.
مقایسه کردن کودک با دیگران
جمله‌هایی مانند «ببین دوستت چقدر دست‌ودل‌بازه» ممکن است کودک را شرمنده کند، اما مهارت همکاری را به او آموزش نمی‌دهد.
دخالت فوری در هر اختلاف
اگر کودکان بزرگ‌تر می‌توانند با راهنمایی محدود مسئله را حل کنند، بهتر است فرصت فکر کردن و گفت‌وگو داشته باشند.
البته در موقعیت‌های خطرناک یا زمانی که اختلاف از کنترل خارج می‌شود، مداخله بزرگسال ضروری است.
انتظار مشارکت کامل در تمام سنین
توانایی صبر کردن، درک احساس دیگران و رعایت نوبت به‌تدریج رشد می‌کند.
انتظار یکسان از کودک دوساله و کودک شش‌ساله، با اصل تناسب قوانین با توانایی کودک هماهنگ نیست.
چه زمانی باید درباره رفتار اجتماعی کودک نگران شویم؟
خودداری از دادن اسباب‌بازی به دیگران، به‌تنهایی نشانه اختلال رفتاری یا مشکل جدی اجتماعی نیست.
اما اگر کودک در موقعیت‌های مختلف با مشکلات پایدار و قابل توجه در ارتباط با دیگران روبه‌روست، رفتارهای آسیب‌زای مکرر دارد یا والدین درباره رشد اجتماعی و ارتباطی او نگران‌اند، بهتر است موضوع را با متخصص کودک در میان بگذارند.
ارزیابی باید با توجه به سن، سطح رشد و مجموعه رفتارهای کودک انجام شود، نه صرفاً یک اتفاق در مهمانی یا پارک.
جمع‌بندی
به اشتراک گذاشتن اسباب بازی مهارتی است که با اجبار و سرزنش شکل نمی‌گیرد. کودک ابتدا باید مفهوم مالکیت، نوبت و احترام به حقوق دیگران را در موقعیت‌های ساده تجربه کند.
والدین می‌توانند با بازی‌های مشترک، قوانین روشن، رعایت انصاف و الگوسازی، این مسیر را آسان‌تر کنند. قرار نیست کودک همیشه و در هر شرایطی وسیله محبوبش را به دیگران بدهد؛ مهم این است که یاد بگیرد خواسته خودش را بیان کند، خواسته دیگران را هم ببیند و برای بازی کردن در کنار آن‌ها راه‌حل پیدا کند.
نویسنده: زهرا صفائی Zahra Safaei
🚨 آیا اجرای قوانین خانه برایتان به بحث، مقاومت یا تسلیم‌شدن ختم می‌شود؟
